Φ. Τερζάκης: Η εποχή της αντιψυχιατρικής (απόπασμα)

TERZ-C

H εποχή της αντιψυχιατρικής

(απόσπασμα από το βιβλίο του Φ. Τερζάκη: Τα Ονόματα του Διονύσου. Προαναγγελίες μιας διαρκώς ματαιούμενης έλευσης)

Κάποτε ο Τσουάνγκ Τσου ονειρεύτηκε πως ήταν μια πεταλούδα, μια πεταλούδα που πετάριζε, ένιωθε ωραία, ήταν ευτυχισμένη και δεν γνώριζε τίποτα για τον Τσουάνγκ Τσου. Ξαφνικά ξύπνησε: εκεί ήταν πάλι, πραγματικός και αληθινός, ο Τσουάνγκ Τσου. Τώρα δεν ξέρω αν ο Τσουάνγκ Τσου ονειρεύτηκε πως ήταν μια πεταλούδα ή αν η πεταλούδα ονειρεύτηκε πως ήταν ο Τσουάνγκ Τσου, παρόλο που ανάμεσα στον Τσουάνγκ Τσου και στην πεταλούδα υπάρχει ολοφάνερα μια διαφορά. Έτσι είναι με τη μεταβολή των πραγμάτων….

Η ψυχανάλυση πρέπει να εννοηθεί σαν ένας δρόμ0ς παραίτησης και απελευθέρωσης του ανθρώπου από το βάρος του «εαυτού» και των «προβλημάτων» που ένας «εαυτός» συνεπάγεται.

ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΜΕΝΕΤΖΗΣ, Το Όνειρο

~

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΙΑΤΡΟΥ Ronald D. Laing τον Αύγουστο του 1989, τρία χρόνια ακριβώς μετά τον θάνατο του πρώην συνεργάτη και συνοδοιπόρου του David Cooper και με τον ίδιο ακριβώς τρόπο —–μια καρδιακή ανακοπή–— έκοψε οριστικά τον κρίκο μιας ιστορικής αλληλουχίας πράξεων και ιδεών που από τα μέσα τής δεκαετίας του ’60 περίπου ταυτίστηκε με το όνομα της «αντιψυχιατρικής». Το όνομα στάθηκε συστατικό στοιχείο του μύθου που μια εποχή έπλεξε γύρω από τις πράξεις κάποιων ανθρώπων, μύθου ο οποίος είχε τη διπλή σημασία, να συσκοτίσει παραμορφωτικά από τη μία πλευρά ορισμένες διαστάσεις των γεγονότων, να απονείμει ωστόσο, από την άλλη, μια παράξενη δικαιοσύνη στα πράγματα υπεξαιρώντας την εμπειρική, επεισοδιακή τους ύπαρξη και ανάγοντάς τα στην τάξη μιας ιστορικής «ουσίας» – αποδίδοντάς τα, με άλλα λόγια, σε ό,τι αποκαλούμε πνεύμα μιας εποχής. Λέμε του μύθου επειδή εν προκειμένω οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές αυτών των πράξεων ποτέ δεν συναίνεσαν πραγματικά ούτε αποδέχθηκαν τον τίτλο. Το όνομα «αντιψυχιατρική» ήταν επινόηση του David Cooper στη διάρκεια μιας σειράς πολεμικών με την ιδρυματική ψυχιατρική γύρω στα 19661· αρκετά χρόνια αργότερα, σε μιαν απάντησή του στον Giovanni Jervis (1978)2, εξηγεί τους όρους υπό τους οποίους επινοήθηκε αυτή η προβληματική έννοια και γιατί δεν χρειάζεται να υποστηριχθεί περαιτέρω, ενώ ο Ronald Laing την αρνήθηκε κατηγορηματικά δηλώνοντας επανειλημμένα, «δεν είμαι αντιψυχίατρος, είμαι ψυχίατρος». Ωστόσο, χάρη σε μια σοφή ειρωνεία των πραγμάτων, η ζωή και το έργο τους καταχωρήθηκε οριστικά υπό αυτό το έμβλημα· έτσι θ’ αποδεχθούμε κι εμείς έναν όρο ο οποίος επιβλήθηκε σε αυτή τη συζήτηση μιλώντας για «αντιψυχιατρική», μόνο που πάντοτε όποτε χρησιμοποιούμε την έννοια ο αναγνώστης θα πρέπει νοερώς να προσθέτει τα εισαγωγικά της.

Ο μύθος αυτός που τους ανέδειξε σε ό,τι όντως εσήμαναν για μία γενιά, δίνοντάς τους μια θέση στο πάνθεο των —–ενμέρει κατασκευασμένων από τη μαζική κουλτούρα, ενμέρει στις αντίποδες αυτής ως επίκεντρο μιας αυθεντικής πνευματικής επιρροής— πολιτισμικών της ηρώων, ανάμεσα στον Μπομπ Ντύλαν και τον Τσε Γκεβάρα, τον Άλεν Γκίνζμπεργκ και τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, έδωσε στη ζωή και στο έργο των Ronald Laing και David Cooper μια σημασία που δεν θα έπρεπε να βιαστούμε να καταγγείλουμε ως ψευδή: στο επίκεντρο μιας προνομιακής σύγκλισης ρευμάτων σκέψης και έμπνευσης, στον στρόβιλο μιας ανάδυσης νέων φαντασιακών σημασιών που συγκλόνισαν τις δυτικές κοινωνίες πριν από λίγες ακόμα δεκαετίες, αυτό το έργο και αυτή η ζωή στάθηκαν ανοιχτά στο κέλευσμα των καιρών, περισυλλέγοντας τα σπέρματα τού καινούργιου και την ουτοπία ενός μέλλοντος που δεν θα μοιάζει με ό,τι προηγήθηκε· και είναι αυτή ακριβώς η ανοιχτότητα που κάνει ένα έργο να αίρεται, αιφνίδια και σε πείσμα όλων του των αδυναμιών, στα επίπεδα εκείνου που ονομάζουμε «πνεύμα της εποχής». Πριν απ’ οτιδήποτε άλλο, πρέπει να δούμε καθαρά και να πούμε ότι οι Laing και Cooper βρέθηκαν στην εμπροσθοφυλακή των αναζητήσεων που γέννησε μια εξαιρετική εποχή, αναζητήσεων των οποίων οι συνέπειες δεν έχουν ακόμη ολοκληρώσει τον κύκλο τής ζωής τους, ενώ εγγράφονται ως προνομιακό και απέραντο έργο της γενιάς που χρεώνεται με την αλλαγή της χιλιετίας. Οι κριτικές που τούς απευθύνθηκαν τις περισσότερες φορές αγνοούν ή παρανοούν συστηματικά την ολότητα του έργου τους και τη σημασία αυτού του γεγονότος· και όπου δεν την παρανοούν προτιμούν να επαναφέρουν αυτή τη σημασία πίσω, στους κλειστούς τόπους από τους οποίους η ίδια θέλησε να δραπετεύσει: κλείνουν, εκεί που εκείνοι προσπάθησαν να ανοίξουν. Γι’ αυτό και η απόπειρα να επανατοποθετήσουμε τούτο το έργο, ενάντια αλλά και διαμέσου των μυθοποιήσεων που συχνά το ανέδειξαν, ενάντια αλλά και διαμέσου των κριτικών οι οποίες τού απευθύνθηκαν, μέσα στη ροή των ιστορικών αλληλουχιών που το γέννησαν και στην αληθινή του θέση ως προς τις σημασίες που κατόρθωσε να γεννήσει, αποτελεί ταυτόχρονα ένα έργο αναψηλάφησης αυτού που έχει ήδη ανοιχτεί ως ιστορική δυνατότητα για μας, σήμερα, εξερεύνηση δρόμων που ακόμη περιμένουν τη χαρτογράφησή τους, αμετάκλητα στραμμένων ωστόσο προς το μέλλον.

Διαβάστε τη συνέχεια στο ιστολόγιο του Φώτη Τερζάκη

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s