Συνέντευξη του Θ. Δρίτσα: Κοινωνιολογία των αισθήσεων και των παραισθήσεων του Georg Simmel

press publica

Θανάσης Δρίτσας:

Κοινωνιολογία των αισθήσεων και των παραισθήσεων του Georg Simmel

 
ΔΡΙΤΣΑΣ-6

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Με αφορμή το προφητικό βιβλίο του Γερμανού φιλόσοφου και κοινωνιολόγου Georg Simmel (1858-1918) που για πρώτη φορά εκδόθηκε το 1903 με τίτλο Μητροπολιτική Αίσθηση: Οι μεγαλουπόλεις και η διαμόρφωση της συνείδησης και κυκλοφόρησε πρόσφατα σε ελληνική μετάφραση (2017) από τις εκδόσεις Άγρα, συνομιλούμε  με τον Θανάση Δρίτσα καρδιολόγο, Αναπληρωτή Διευθυντή στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, συνθέτη και συγγραφέα.

Το θεωρείτε προφητικό για την εποχή που γράφτηκε (1903). Τι πραγματεύεται το βιβλίο και γιατί το θεωρείτε προφητικό;

Το βιβλίο είναι προφητικό διότι παρά τα πενιχρά επιστημονικά δεδομένα της εποχής που γράφτηκε συνδέει τις αισθητηριακές εμπειρίες του κατοίκου της σύγχρονης μεγαλούπολης με ζητήματα υγείας που αντιμετωπίζει σήμερα ο αστικός χώρος όπως πχ την υπερδιέγερση του αυτόνομου νευρικού συστήματος, το χρόνιο στρες, την κατάθλιψη, το άγχος και την αρνητική ψυχολογία. Είναι ενδιαφέρον διότι ο Simmel δεν ήταν γιατρός και δεν είχε καν υποπτευθεί την κλινική αξία που θα αποκτούσαν οι κοινωνιολογικές του παρατηρήσεις. Το ενδιαφέρον του δοκιμίου αυτού προσεγγίζει πρωτοποριακά την «Πόλη» όχι απλά ως φυσικό χώρο ή κοινωνική δομή αλλά την εξετάζει με βάση όρους σωματικών εμπειριών. Ο κοινωνιολόγος Simmel εξηγεί με σαφήνεια τι είναι για αυτόν η μητρόπολη: ένα χωνευτήρι μετάλλαξης των αισθητηριακών εμπειριών.  Για πρώτη φορά ένας μελετητής των αρχών του 20ου αιώνα προαναγγέλει τις βιολογικές και ψυχολογικές επιπτώσεις της αστικής ανάπτυξης. Βασικά προαναγγέλει τις βιολογικές επιπτώσεις της υπερδιέγερσης του αυτόνομου νευρικού συστήματος λόγω κορεσμού των αισθήσεων από βομβαρδισμό με πληροφορίες.

Με ποια αφορμή κάνει ο συγγραφές αυτές τις παρατηρήσεις και σε ποια πόλη της Ευρώπης βασίστηκε η μελέτη του;

Με αφετηρία της παρατηρήσεις του για τη ζωή στο Βερολίνο του 1902 συνθέτει την προσωπογραφία του κατοίκου της μεγαλούπολης που ήταν τότε, όπως αντιλαμβάνεσθε, πληθυσμικά πολύ μικρότερο από το σημερινό Βερολίνο. Τότε μιλούσαμε για μεγάλες πόλεις εκατοντάδων χιλιάδων και σήμερα μιλάμε για πόλεις τουλάχιστον 5-10 εκατομμυρίων κατοίκων στην ευρωπαική ήπειρο. Τρία είναι σύμφωνα με τον Simmel τα κύρια χαρακτηριστικά της μητροπολιτικής νοοτροπίας: η διανοητικοποίηση των κοινωνικών σχέσεων, ο απρόσωπος τρόπος των συναλλαγών και ο ακατάδεκτος και απαθής χαρακτήρας των κατοίκων. Η εξήγηση που προσφέρει ο συγγραφέας για τα μητροπολιτικά χαρακτηριστικά είναι ότι η εντατικοποίηση της αισθητηριακής εμπειρίας μέσα από την ταχεία έκθεση σε οπτικά, ακουστικά, οσφρητικά και απτικά ερεθίσματα διεγείρει το νευρικό σύστημα. Χαρακτηριστικά περιγράφει ο Simmel ότι η αυξημένη κυκλοφορία στους δρόμους απαιτεί μια αύξηση της ενστικτώδους προσοχής, η κυριαρχία της τεχνολογίας στο οικιακό περιβάλλον αυξάνει τις μηχανιστικές πρακτικές, ο πολλαπλασιασμός των φωτεινών αντανακλάσεων στην άσφαλτο και στις βιτρίνες, η νυχτερινή επικράτεια των φωτεινών επιγραφών καθιστούν πχ την όραση περισσότερο ενεργή αλλά παράλληλα το βλέμμα εξαντλείται.

Ποιες είναι οι διαφορές που εντοπίζει ο συγγραφέας μεταξύ της ζωής στις πόλεις σε σχέση με την ύπαιθρο χώρα όσον αφορά τις αισθητηριακές εμπειρίες;

Τα ετερογενή ερεθίσματα της ζωής στη μεγαλούπολη σύμφωνα με τον Simmel έρχονται σε αντίθεση με τις εύρυθμες και οικείες εντυπώσεις που παρέχουν οι μικρές πόλεις και ο κόσμος της υπαίθρου. Στις μεγαλουπόλεις οι αισθητηριακές αντιδράσεις είναι φαυγαλέες, γρήγορες, ασυνεχείς. Ενώ στις μικρές πόλεις οι ρυθμοί είναι αργότεροι και η ζωή βασίζεται στις αισθήσεις και το συναίσθημα στις μεγαλουπόλεις οι συνδιαλλαγές απαιτούν μια μεγαλύτερη αφαιρετική ικανότητα. Το οπλοστάσιο των ανθρωπίνων αισθήσεων δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις εξαντλητικές ταχύτητες μεταβολής των ερεθισμάτων και έτσι ο κάτοικος της μεγαλούπολης αναγκάζεται να επιστρατεύσει τη σκέψη προκειμένου να προστατευθεί από τις μεταβολές και την ένταση των ερεθισμάτων. Έτσι προκειμένου να προστατευθεί ο άνθρωπος της πόλης αντιδρά με την νόηση και όχι με το θυμικό του.

Επιπλέον ο Simmel διατυπώνει μια εξαιρετικά οξυδερκή και προφητική παρατήρηση: θεωρεί ότι η διανοητικοποίηση των ανθρώπινων σχέσεων στο αστικό περιβάλλον οφείλεται στο γεγονός ότι η μητρόπολη αποτελεί έδρα της οικονομίας του χρήματος. Ο συγγραφέας διατυπώνει την άποψη ότι με την υπολογιστική φύση του χρήματος ήρθε στη σχέση των στοιχείων της ζωής μια ακρίβεια, μια βεβαιότητα στη διαπίστωση ισοτήτων και ανισοτήτων, μια μονοσημία στα κανονίσματα και στα ραντεβού, όλα αυτά εκδηλώνονται εξωτερικά με τη διάδοση των ρολογιών τσέπης. Ο ρυθμός που διέπει τις ζωές των ανθρώπων δεν είναι πια ο βιολογικός ρυθμός της ημέρας-νύχτας, των εποχών, του έτους αλλά γίνεται ο αυστηρός ρυθμός του ρολογιού που δεσπόζει σε αίθουσες  χρημαστηρίων ή σε σιδηροδρομικούς σταθμούς.

Πως συνδέεται η «Κοινωνιολογία των Αισθήσεων» του Simmel με τα δεδομένα της ιατρικής και τα σύγχρονα προβλήματα υγείας;

Είναι ξεκάθαρο ότι ο Simmel προφητεύει την υπερδιέγερση του αυτόνομου νευρικού συστήματος και τις σύγχρονες επιπλοκές του χρόνιου στρες ως επακόλουθο της χρόνιας-παρατεταμένης έκκρισης των ορμονών αδρεναλίνης και κορτιζόλης στα πλαίσια του αισθητηριακού βομβαρδισμού. Οι αμυγδαλωτοί πυρήνες (amygdala) μέσα στον εγκέφαλο μας είναι άλλωστε οι συσκευές που ρυθμίζουν τις αντιδράσεις φόβου, πανικού, την αντίδραση στο οξύ στρες και δέχονται κατεξοχήν ερεθίσματα από τα αισθητήρια. Δεν είναι τυχαίο ότι ο αμυγδαλωτός πυρήνας βρίσκεται (προσεγγιστικά) εκεί όπου θεωρητικά συναντάται η ευθεία κάθετος στο κρανίο που περνά μέσα από την κόρη του ματιού με την ευθεία η οποία περνά από το αυτί μας και είναι κάθετος στο κρανίο. Κατά προέκταση οι αμυγδαλωτοί πυρήνες είναι σημεία αισθητηριακών συναντήσεων όρασης και ακοής.

Όταν υπάρχει διέγερση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος (το συμπαθητικό είναι το τμήμα του αυτόνομου που κάνει πχ την καρδιά μας να χτυπάει γρήγορα ενώ το παρασυμπαθητικό αργά) παράγεται μεγάλη ποσότητα αδρεναλίνης και κορτιζόλης που βοηθάει τον άνθρωπο να αντιμετωπίσει ένα οξύ-επείγον συμβάν (fight or flight απάντηση λέγεται αυτό). Όταν το ερέθισμα όμως γίνεται χρόνιο επέρχεται μια υπερδιέγερση στο αυτόνομο νευρικό σύστημα το οποίο χάνει τότε και την υγιή μεταβλητότητα του (πχ ο υγιής καρδιακός παλμός έχει μια μεταβλητότητα και δεν έχει απόλυτο χρονισμό όπως ένας μετρονόμος ή ένας βηματοδότης). Η απώλεια μιας μικρής φυσιολογικής μεταβλητότητας στον χρονισμό του καρδιακού παλμού (heart rate variability) έχει βρεθεί ότι αποτελεί αρνητικό προγνωστικό στοιχείο αυξημένης πιθανότητας αιφνιδίου θανάτου. Γενικά τα φυσικά συστήματα όσο και τα βιολογικά συστήματα που ισορροπούν διακρίνονται από παρουσία μεταβλητότητας και όχι από έλλειψη μεταβλητότητας. Ο απόλυτα αμετάβλητος βιορρυθμός σε οποιοδήποτε βιολογικό μέγεθος αποτελεί δείγμα ασθένειας και όχι υγείας. Η υπερδιέγερση του αυτόνομου νευρικού συστήματος έχει συσχετισθεί επίσης με αυξημένη πιθανότητα αρρυθμιών που μπορούν να προκαλέσουν αιφνίδιο θάνατο ή με αυξημένη αρτηριακή πίεση και αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης στεφανιαίου επεισοδίου πχ έμφραγμα του μυοκαρδίου. Επίσης η αισθητηριακή σύγχυση και η υπερδιέγερση των αισθήσεων έχει πιθανά οδηγήσει προς την κοινωνία των «παραισθήσεων» και ότι μπορεί να σημαίνει αυτό στη γλώσσα της σύγχρονης ψυχοπαθολογίας.

Σύμφωνα με τον Simmel η αστική ανάπτυξη συνδέεται με κοινωνίες που έχουν καταργήσει την υγιή μεταβλητότητα και βασίζονται σε αντίληψη αμετάβλητου χρονισμού τύπου ωρολογίου. Αν και δεν μπορεί κανείς να συνδέσει απευθείας κοινωνιολογικά δεδομένα με βιολογικές παραμέτρους όμως υπάρχουν σημαντικές αναλογίες.

Έχετε εντοπίσει ένα ακόμη σοβαρό ζήτημα της εποχής μας που σχετίζεται πιθανά με την υπερδιέγερση του νευρικού συστήματος και αυτό είναι το ζήτημα του ύπνου. Όλο και περισσότεροι ανθρωποι πάσχουν από έλλειψη ή προβλήματα ύπνου στην εποχή μας. Πόσο προφητικός μπορεί να είναι ο Simmelκαι σε αυτό το ζήτημα;

Σύμφωνα με αξιόπιστα επιδημιολογικά δεδομένα ένας στους τρείς αμερικανούς πολίτες (οι ΗΠΑ είναι και μοντέλο της σύγχρονης αστικής ανάπτυξης) κάνει ελλιπή ή έχει προβλήματα ύπνου. Είναι γνωστό ότι η στέρηση του ύπνου (ή/και πρόβλημα ύπνου) έχει συνδεθεί με αυξημένη νοσηρότητα από καρδιαγγειακά νοσήματα, τροχαία ατυχήματα, καρκίνο, εγκεφαλικά επεισόδια, διαβήτη, υπέρταση και προβλήματα ανοσολογικής απόκρισης σε λοιμώξεις. Παράγοντες που σχετίζονται με αυπνία και προβλήματα ύπνου είναι το κάπνισμα, η αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ, η παχυσαρκία, η εντατικοποίηση της εργασίας και το άγχος και χρόνιο στρες με το οποίο συνδέεται. Εξωθούμαστε σε μια κοινωνία που το εργασιακό ωράριο να γίνει αν είναι δυνατόν 24 ώρες το 24ωρο. Τις καταστρεπτικές επιπτώσεις στον ύπνο των εργαζομένων έχει εντοπίσει ο Jonathan Crary καθηγητής ιστορίας της τέχνης στο πανεπιστήμιο Columbia και έχει γράψει ένα βιβλίο με τίτλο: 24/7 Late Capitalism and the end of sleep (μτφρ. Ο ύστερος καπιταλισμός και το τέλος του ύπνου).

Ο Simmel δεν αναφέρει κάτι για τα ζητήματα ύπνου αλλά νομίζω και αυτό εντάσσεται στην αισθητηριακή υπερδιέγερση που βάζει ως κύριο ζήτημα της αστικής υπερανάπτυξης μέσα στον 20ο αιώνα και να σκεφτούμε ότι όταν έγραψε το βιβλίο είχε μια εικόνα της αστικής ανάπτυξης πολύ μικρότερης κλίμακας σε σχέση με την σημερινή.

Πόσοι συνάδελφοι σας μπορούν να διαβάσουν το βιβλίο του Simmel με ανοιχτό μυαλό και να το συνδέσουν με μεγάλα ζητήματα της υγείας σήμερα;

Ενδεχόμενα λίγοι αλλά σίγουρα εκλεκτοί. Το βιβλίο βάζει κατά την άποψη μου και ένα άλλο σημαντικό θέμα: ότι η λύση πολλών μελλοντικών επιστημονικών προβλημάτων θα είναι πλέον «διεπιστημονική». Οι γιατροί πρέπει να μάθουν να ακούνε ακόμη και τους κοινωνικούς επιστήμονες με ευήκοα ώτα αλλά και επιστήμονες άλλων ειδικοτήτων που μπορεί να συνεισφέρουν σε έναν ουσιαστικά γόνιμο διεπιστημονικό διάλογο.

Αναδημοσίευση από το Press Publica

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s